Przemiany ustrojowe w Rzymie
W dziejach Rzymu wyróżnić można trzy okresy: królestwo, republikę oraz cesarstwo rzymskie. Okres królestwa uznawany jest raczej za legendę, okresy republiki i cesarstwa zostały dobrze udokumentowane. Nie były to jednak okresy jednorodne, np. cesarstwo zmieniało swój charakter.
Rzym królestwem
W okresie królewskim (753-509/508 r. p.n.e.) Rzymem rządzić miało kolejno siedmiu królów, tworząc najważniejsze elementy państwa rzymskiego, takie jak senat czy zgromadzenie ludowe. Wtedy ustalił się także podział społeczny na patrycjuszy i plebejuszy. Administracyjnie — ludność zgrupowano w 10 tribus, a każda z nich dzieliła się na 10 kurii. W połowie III w. p.n.e. liczba tribus wynosiła już 35 (31 miejskich i 4 wiejskie).
Rzym republiką Okres republiki (509/508-30 r. p.n.e.). Powstała po wypędzeniu ostatniego króla rzymskiego Tarkwiniusza Pysznego, pochodzącego z dynastii etruskiej.
System polityczny charakteryzowała kadencyjność urzędów oraz kolegialność rządów:
• Najwyższą władzę sprawował lud rzymski (populus romani), głosował poprzez zgromadzenia ludowe (komicja): centurialne, kurialne, tribusowe oraz plebejskie. Komisje centurialne wybierały najważniejszych urzędników, decydowały o wojnie i pokoju. Ich decyzje zatwierdzano na zgromadzeniach kurialnych.
• Zgromadzenia tribusowe wybierały niższych urzędników, pełniły funkcję ustawodawczą.
• Zgromadzenia plebejskie wybierały trybunów ludowych. Głosowano pośrednio — każde komicjum miało jeden głos.
• Senat składał się z byłych najwyższych urzędników, miał zazwyczaj 300 członków. Skład zmieniał się raz na pięć lat. Zapewniał on ciągłość władzy wykonawczej.
Do kompetencji senatu należało przygotowanie uchwał na komicja kurialne i tribusowe, decydował o wojnie i pokoju, wpływał na politykę zagraniczną i wydawał zarządzenia wewnętrzne (senatus consultum). Urzędnicy rzymscy sprawowali władzę wykonawczą, powoływani na określoną, zazwyczaj roczną kadencję: • Konsulowie w liczbie dwóch, wybierani corocznie, sprawowali najwyższą władzę w państwie: dowodzili armią, zwoływali zgromadzenia i senat, posiadali także inicjatywę ustawodawczą. Towarzyszyło im 12 liktorów noszących rózgi, co symbolizowało ich władzę (imperium maius). Po upływie kadencji obejmowali namiestnictwo prowincji. • Pretorzy, wybierani co roku, także po dwóch. Odpowiadali za porządek w
• Kwestorzy wybierani na rok w liczbie czterech, odpowiadali za pobór podatków.
• Edylowie plebejscy i kurulni (w sumie czterech), wybierani na rok, odpowiadali za stan miasta Rzymu. Organizowali igrzyska na własny koszt, prowadzili rozdawnictwo zboża.
• Dyktator powoływany w sytuacjach zagrożenia miasta, na 12 miesięcy. Posiadał najwyższą władzę (summus imperium), otaczało go 24 liktorów. Miał w zasadzie nieograniczoną władzę, pełnił urząd jednoosobowo (wyjątek!). • Trybuni ludowi w liczbie 10, wybierani w celu obrony uboższych warstw społecznych przed patrycjuszami. Mieli prawo weta od każdej decyzji urzędniczej oraz inicjatywę ustawodawczą na zgromadzeniach. Byli nietykalni.
W czasach republiki wykształciło się tzw. cursus honorum, określające kolejność sprawowania urzędów. Przyczyn upadku republiki należy szukać także w zaostrzających się konfliktach politycznych i społecznych: politycy rywalizujący o władzę coraz częściej używali armii do realizacji swych celów, a ubożejący żołnierze (wtedy jeszcze wolni obywatele) decydowali się służyć politykom za pieniądze, nawet jeśli służba oznaczała zamach stanu. Do ważnych postaci okresu republikańskiego zaliczyć należy Marka Tuliusza Cycerona - znakomitego mówcę, senatora i konsula roku 63 p.n.e., obrońcę ideałów republikańskich.
Rzym cesarstwem Cesarstwo rzymskie (30 r. p.n.e.-476 r. n.e.) powstało na drodze wprowadzenia dyktatury wojskowej w mieście.
Pierwszą próbę przejęcia władzy dożywotniej podjął Gajusz Juliusz Cezar. Zyskał popularność dzięki wspaniałym igrzyskom w 70 r. p.n.e. oraz podbojowi Galii (58-52 r. p.n.e.). Potem zawiązał pierwszy triumwirat wraz z Gajuszem Pompejuszem i Markiem
Krassusem, w celu utrzymania władzy. Wezwany do Rzymu, w roku 49 p.n.e. przekroczył wraz ze swą armią rzekę Rubikon (łamiąc prawo) i dokonał zamachu stanu: mianował się dożywotnim dyktatorem, trybunem i cenzorem. Został zamordowany 15 marca 44 r. p.n.e., w trakcie obchodów tzw. idów marcowych.
Po jego śmierci rozgorzała walka o władzę, senat przyznał specjalne uprawnienia kolejnym triumwirom: Oktawianowi Augustowi, Markowi Lepidusowi i Markowi Antoniuszowi. Triumwirowie pokonali obrońców republiki pod Filippi (42 r. p.n.e.) i podzielili imperium pomiędzy siebie: Oktawian otrzymał Italię i prowincje zachodnie, Marek Antoniusz prowincje wschodnie, a Lepidus Afrykę. Ten ostatni utracił wkrótce władzę, a Oktawian August pokonał wojska Marka Antoniusza pod Akcjum (31 r. p.n.e.). W cztery lata później senat przyznał Oktawianowi tytuł „augusta", a Rzym stał się cesarstwem.
Początkowy okres rządów cesarzy nazywamy pryncypatem (30 r. p.n.e.-14 r. n.e.). Władza w państwie przechodziła z ojca na syna (często adoptowanego), jednak cesarze starali się zachować pozory funkcjonowania republiki, skupiając w swym ręku kilka urzędów (np. Oktawian August — trybun ludowy i najwyższy kapłan). Wzrosła rola senatu: przejął uprawnienia komicjów i stał się organem ustawodawczym, mógł mianować urzędników oraz uchwalać ustawy (senatus consultum nabrało mocy prawnej). Władza urzędników republiki przechodziła stopniowo w ręce mianowanych przez cesarza prefektów.
Dalsze zmiany zaszły w III w. n.e., w okresie zwanym dominatem. Cesarz Aurelian (270-275 r. n.e.) wyprowadził cesarstwo z kryzysu wojen domowych, po czym nadał sobie tytuł „Pan i Bóg''.
• Chcąc podnieść autorytet władzy, cesarz Dioklecjan (284-305 r. p.n.e.) wprowadził elementy rytu wschodniego na dwór cesarski: z rzadka pokazywał się poddanym, nosił diadem i purpurowe szaty, uznał, że władza pochodzi od Boga. Wprowadził system tetrarchii (rządy czterech), w którym władzę sprawowało dwóch augustów i dwóch cezarów. Pierwsi mieli większą władzę, po 20 latach mieli abdykować na rzecz cezarów. Po abdykacji Dioklecjana nastąpiły walki o władzę, z których zwycięsko w 324 r. n.e. wyszedł Konstantyn Wielki. Zjednoczył on podzielone cesarstwo, przeprowadził reformę administracyjną (podział państwa na prefektury, diecezje i prowincje) i wzniósł nową stolicę państwa — Konstantynopol, co miało osłabić władzę senatu i przenieść jego kompetencje na urzędników dworskich. Chrześcijaństwo stało się religią panującą.
• Od panowania Konstantyna Wielkiego rozpoczął się okres późnego cesarstwa. W 395 r. n.e., po śmierci Teodozjusza Wielkiego, cesarstwo ostatecznie podzieliło się na dwie części: zachodnią i wschodnią ze stolicą w Konstantynopolu.
Pax Romana Podbój prawie całego wybrzeża Morza Czarnego przez Rzymian wprowadził na tych terenach pokój na stulecia. Namiestnicy kontrolowani przez cesarzy nie mogli zbytnio nadużywać swej władzy, w Rzymie panowały rządy prawa, a legiony rzymskie skutecznie broniły ufortyfikowanych granic cesarstwa (tzw. limes) na Dunaju i Renie.
Społeczeństwo rzymskie Społeczeństwo rzymskie na przestrzeni wieków ulegało zmianom. W czasach republiki dzieliło się prawdopodobnie na ludzi zamożnych oraz wolnych chłopów, którzy uprawiali ziemię i walczyli w wojnach. W Rzymie rozwinęło się także niewolnictwo — ludzie nie- wolni służyli Rzymianom w ich domach, uprawiali ziemię w willach swoich panów.
Patrycjusze i plebejusze. Podział ten funkcjonował na początku republiki. Patry- cjusze posiadali monopol na sprawowanie urzędów, przy pomocy nacisków finansowych zmuszali plebejuszy do głosowania na komicjach w konkretny sposób. Dlatego we wczesnym okresie nastąpił bunt ple- bejuszy — odmówili oni służby wojskowej, co naraziło Rzym na podbój. W wyniku buntu utworzono urząd trybuna ludowego (posiadał nietykalność osobistą oraz prawo weta). Z czasem podział ten uległ zatarciu: plebejusze uzyskali dostęp do wyższych urzędów (300 r. p.n.e.), a zgromadzenia ludowe uzyskały prawo wydawania uchwał (287 r. p.n.e., Ius hortensia).
Obywatelstwo rzymskie było kluczowe dla ustroju politycznego i społecznego Rzymu. Jedynie obywatele rzymscy cieszyli się bowiem prawem głosu na komicjach, tylko oni posiadali pełnię praw: mogli posiadać ziemię, na nich spoczywał obowiązek służby wojskowej. We wczesnym okresie republiki większość mieszkańców Rzymu posiadała obywatelstwo, zajmowała się uprawą ziemi i walczyła w wojnach. Taki system stanowił fundament potęgi Rzymu — wszyscy obywatele w razie wojny stawali do walki. W zamian za służbę otrzymywali nadziały ziemi w podbitych terytoriach, tworzono na nich także kolonie obywateli. Z czasem obywatelstwo stało się przywilejem, otrzymywali je tylko niektórzy mieszkańcy ziem podbitych, jeżeli mogli okazać się przydatni dla interesów cesarstwa. Aby korzystać z praw wyborczych, musieli jednak pojechać do Rzymu: tylko tam odbywały się komicja, tam sprawowano urzędy. W terytoriach podbitych od IV w. p.n.e. ważniejszym miastom nadawano prawa municypium, pozwalając obywatelom na wybór lokalnych władz. Dopiero imperator Karakala w 212 r. n.e. nadał obywatelstwo wszystkim wolnym mieszkańcom imperium. Ta decyzja spowodowała zmianę struktury społecznej.
W okresie imperium nastąpiła kumulacja własności ziemskiej. Bogate rody senatorskie (najwyższa grupa społeczna, jej członkowie mogli zasiadać w senacie) oraz ekwickie (druga najbogatsza grupa społeczna, jej członkowie zyskali prawo zasiadania w senacie w okresie pryncypatu) zaczęły gromadzić wielkie majątki ziemskie zwane willami, odkupując ziemię od zadłużonych żołnierzy.
Procesowi kumulacji ziemi próbowali przeciwdziałać trybuni ludowi, Tyberiusz i Gajusz Grakhowie, wprowadzając w latach 132-122 p.n.e. reformę rolnq. Działki ziemi publicznej większe niż 250 ha miały być dzielone pomiędzy ubogich. Reformy nie udało się jednak wprowadzić wobec oporu senatu oraz innych trybunów ludowych. Tyberiusz został wkrótce zamordowany przez przeciwników politycznych. W ten sposób wolni obywatele stawali się coraz biedniejsi, część sprzedawała ziemie i udawała się do miasta Rzymu, tworząc plebs miejski, inni zaś pozostawali na swej ziemi, żyjąc biednie. Taki stan rzeczy zmusił urzędników do darmowego rozdawnictwa zboża (plebs posiadał bowiem prawa wyborcze, ale nie miał środków na własne utrzymanie), a także spowodował zmianę armii rzymskiej na zawodową. Rozdawnictwo zboża rozpoczęto jeszcze w czasach konfliktu plebejuszy z patrycjuszami, jego znaczenie wzrosło w okresie cesarstwa (polityka zjednania plebsu tzw. „chlebem i igrzyskami"). Armię zawodową utworzył Oktawian August: służba trwała 20 lat, weterani otrzymywali uposażenie.
Niewolnicy stanowili znaczącą warstwę społeczną — nie tylko pracowali na roli swych bogatych panów, ale także pełnili służbę w domach. Początkowo należeli oni po prostu do rodziny, w okresie późnej republiki otrzymali status prawny narzędzia mówiącego (instrumentum vocale). W imperium funkcjonowały również amfiteatry, z których największy powstał w I w. n.e. i nosił nazwę Koloseum. Walczyli w nich na śmierć i życie niewolnicy, zwani gladiatorami. W historii Rzymu raz zdarzyło się poważne powstanie niewolników: w Kapui w 73 r. p.n.e. gladiatorzy pod wodzą Spartakusa pokonali legion rzymski i przez kolejne dwa lata plądrowali Italię. Po nadzwyczajnej mobilizacji wojsku Marka Krassusa udało się w końcu pokonać gladiatorów.