Podstawowym organizmem politycznym w starożytnej Grecji była polis (gr. „miejsce warowne"). Termin ten oznaczał niezależne politycznie miasto oraz tereny wiejskie do niego przynależące. Miasta takie rozwijały się zazwyczaj wokół wzgórza, którego ufortyfikowany szczyt zwano akropolem (gr. „wysokie miasto"). W centrum miasta znajdował się rynek, czyli agora - tam toczyło się życie miasta, rozwijał się handel, a także spotykało się zgromadzenie obywateli.
Zgromadzenie pełniło zazwyczaj ważną funkcję: w wielu polis stanowiło najwyższą władzę, w innych miało ograniczone kompetencje. W zależności od wpływu obywateli na decyzje państwowe oraz dostęp do urzędów możemy wyróżnić polis oligarchiczną, w której dominującą rolę odgrywała arystokracja lub też obywatelstwo posiadała wąska grupa mieszkańców, oraz polis demokratyczną, w której obywatele mieli znaczący wpływ na podejmowane w mieście decyzje. Do najważniejszych w Grecji należały Sparta oraz Ateny. Warto także wspomnieć o Koryncie, Tebach i Olimpii.
Sparta
Sparta to polis utworzona z pięciu wsi położonych nad rzeką Eurotas, w południowej części Półwyspu Peloponeskiego. Jej tereny obejmowały krainę geograficzną zwaną Lakonią, mieszkańcy Sparty nazywali się Lacedemończykami. W toku wojen w VII w. p.n.e. podbili sąsiednią Mesenię, włączyli jej tereny do swej polis, a lokalną ludność uczynili poddaną. Sparta była największą polis w Grecji, obejmującą 4100 km2^
Sojusznicy: w toku dalszych podbojów wojska Sparty pokonały większość miast południowego i centralnego Peloponezu, zmuszając je do zawarcia przymierzy. Państwa podbite musiały wysyłać Sparcie posiłki wojskowe w czasie wojny, w okresie pokoju utrzymywały niezależność polityczną. Niedopełnienie obowiązku wojskowego wiązało się z ryzykiem okrutnego odwetu. W VIII w. p.n.e. powstał szereg przymierzy pomiędzy Spartą a polis peloponeskimi, które jednak nie mogły zawierać sojuszy między sobą.
Ustrój Sparty opierał się na podziale ludności: wąska grupa obywateli, zwanych homoioi (jednakowi), posiadała pełnię praw politycznych. Jednakowi nie pracowali, otrzymywali od państwa równe nadziały ziemi, nie mogli posiadać złotych monet ani gromadzić bogactw. Oprócz tego istniała grupa ludzi wolnych, periojków. Nie mieli oni praw politycznych, ale mogli posiadać ziemię na peryferiach Lakonii. Utrzymywali się z rolnictwa i rzemiosła. Trzecią kategorię stanowili heloci: dawni mieszkańcy Mesenii, którzy po podboju zostali zmuszeni do pracy na ziemiach obywateli. Nie mieli oni praw politycznych, pracowali na ziemiach obywateli, płacili daninę i zobowiązani byli do służby w oddziałach lekkozbrojnych. W Sparcie istnieli także niewolnicy.
System polityczny Sparty ukształtował się prawdopodobnie w VIII w. p.n.e. Obywatele wierzyli, że ustanowił go legendarny król Likurg, który otrzymał wskazówki od wyroczni Apollina w Delfach. W Sparcie istniał także system wychowania państwowego zwany agoge: chłopcy od 7. roku życia uczestniczyli we wspólnych zajęciach, w 12. roku życia zabierani byli rodzicom i umieszczani w koszarach, gdzie nauczyciele i trenerzy przygotowywali ich do dorosłego życia. W wieku 20 lat Spartanin uzyskiwał prawa obywatelskie, jednak przez kolejną dekadę musiał służyć w armii, zanim mógł osiąść na otrzymanej od państwa ziemi. Ponadto niemowlęta spartańskie poddawane były selekcji - rada starszych decydowała, czy dane dziecko można wychować, czy też jest zbyt słabe i powinno się je porzucić w górach.
Proces selekcji i wychowania państwowego miał na celu wykształcenie wojowników.
Ateny
Ateny są przykładem polis demokratycznej, w której jednak władza okresowo przechodziła w ręce arystokracji. Polis ateńska obejmowała miasto Ateny, port Pireus oraz tereny niewielkiego półwyspu zwanego Attyką. Powstała ona w IX w. p.n.e., liczyła ok. 2500 km2. Na terenie Attyki znajdowały się góry Laurion. Eksploatacja tamtejszych kopalń dostarczała Atenom rud srebra i ołowiu. Miasto wzniesiono wokół wzgórza Akropol, na którym wybudowano zespół świątyń. U podnóża znajdował się rynek — agora.
Ustrój ateński uformował się na przestrzeni VII w. p.n.e. — początkowo rządził nimi król zwany basileus, jednak z czasem jego władzę ograniczyły rody arystokratyczne zwane eupatrydami. Do IV w. rody te pełniły dominującą rolę w życiu politycznym polis, jednak trzy kolejne reformy spowodowały demokratyzację ustroju Aten:
• Reformy Solona (594 r. p.n.e.) — wprowadzone w wyniku zadłużenia większości mieszkańców. Zakazywały sprzedaży w niewolę za długi, wprowadzały jednorazowe umorzenie długów, dawały wolność osobistą chłopom i dzieliły społeczeństwo na cztery grupy majątkowe, z których członkowie najwyższej mogli sprawować urzędy.
• Reformy Klejstenesa (508/507 r. p.n.e.) — wprowadzały podział administracyjny państwa na 1O fyl, każdej złożonej z trzech nieprzylegających demów. Władzę nad administracją miała Rada Pięciuset, złożona z przedstawicieli fyl. Reforma złamała monopol arystokratów oparty na własności ziemskiej.
• Reformy Peryklesa (V w. p.n.e.) — zrównały obywateli w prawach, wprowadzały wynagrodzenia za udział w posiedzeniach organów państwowych i zwiększały kompetencje Zgromadzenia Ludowego.
W wyniku tych reform powstały główne organy polityczne Aten:
Ateny
Ateny są przykładem polis demokratycznej, w której jednak władza okresowo przechodziła w ręce arystokracji. Polis ateńska obejmowała miasto Ateny, port Pireus oraz tereny niewielkiego półwyspu zwanego Attyką. Powstała ona w IX w. p.n.e., liczyła ok. 2500 km2. Na terenie Attyki znajdowały się góry Laurion. Eksploatacja tamtejszych kopalń dostarczała Atenom rud srebra i ołowiu. Miasto wzniesiono wokół wzgórza Akropol, na którym wybudowano zespół świątyń. U podnóża znajdował się rynek — agora.
Ustrój ateński uformował się na przestrzeni VII w. p.n.e. — początkowo rządził nimi król zwany basileus, jednak z czasem jego władzę ograniczyły rody arystokratyczne zwane eupatrydami. Do IV w. rody te pełniły dominującą rolę w życiu politycznym polis, jednak trzy kolejne reformy spowodowały demokratyzację ustroju Aten:
• Reformy Solona (594 r. p.n.e.) — wprowadzone w wyniku zadłużenia większości mieszkańców. Zakazywały sprzedaży w niewolę za długi, wprowadzały jednorazowe umorzenie długów, dawały wolność osobistą chłopom i dzieliły społeczeństwo na cztery grupy majątkowe, z których członkowie najwyższej mogli sprawować urzędy.
• Reformy Klejstenesa (508/507 r. p.n.e.) — wprowadzały podział administracyjny państwa na 1O fyl, każdej złożonej z trzech nieprzylegających demów. Władzę nad administracją miała Rada Pięciuset, złożona z przedstawicieli fyl. Reforma złamała monopol arystokratów oparty na własności ziemskiej.
• Reformy Peryklesa (V w. p.n.e.) — zrównały obywateli w prawach, wprowadzały wynagrodzenia za udział w posiedzeniach organów państwowych i zwiększały kompetencje Zgromadzenia Ludowego.
W wyniku tych reform powstały główne organy polityczne Aten:
Zgromadzenie Ludowe (Ekklesia) składało się z ogółu obywateli — mężczyzn
powyżej 20. roku życia,podejmowało najważniejsze decyzje. Zbierało się kilka razy do roku.
• Decydowano o najważniejszych sprawach państwa: polityce zagranicznej, wewnętrznej, wybierano urzędników, a także skazywano obywateli na banicję (tzw. ostracyzm, zwany także sądem skorupkowym). Projekty uchwał przygotowywała Rada Pięciuset, ale poprawki mógł zgłosić każdy obywatel. Znaczną rolę na zgromadzeniach odgrywali demagogowie (gr. wiodący tłum) — politycy potrafiący zjednać sobie słuchaczy.
• Rada Pięciuset — utworzona przez Klejstenesa, administrowała państwem, tworzyła projekty uchwał oraz kontrolowała urzędników. W jej skład wchodziło po 50 reprezentantów z każdej z fyl. Nigdy nie obradowała w całości — dzieliła się na 10 zespołów zwanych prytaniami.
• Aeropag — rada starszych, w czasach rządów arystokracji pełniła najważniejszą rolę w państwie, po reformach Klejstenesa pozostała jej jedynie wyższa władza sądownicza (niższą przekazano sądowi ludowemu, tzw. heliaia). Składała się z byłych archontów.
• Archontowie — w liczbie dziewięciu, kierowali bieżącą polityką państwa. Ich rola uległa ograniczeniu za czasów Peryklesa.
• Heliaia — sąd ludowy wybierany corocznie przez Zgromadzenie Obywateli, liczył 6 tys. osób. Członkiem mógł zostać każdy obywatel liczący ponad 30 lat.
• Stratedzy - w liczbie 10, odpowiadali za bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne państwa. Mieli szerokie kompetencje wojskowe, decydowali także w sprawach finansowych. W czasach Peryklesa był to jeden z najważniejszych urzędów.
Urzędy w Atenach sprawowano przez rok. Było ich w sumie ponad 700, większość z nich dostępna dla obywateli tylko raz w życiu. Urzędników przed wyborem oceniano pod względem moralnym, sprawdzając ich przeszłość. Wyboru na urząd dokonywano najczęściej przez losowanie, urzędnik mógł jednak zostać odwołany przez zgromadzenie.
Społeczeństwo Aten było mniej zróżnicowane niż w Sparcie: oprócz obywateli, to jest mężczyzn, którzy ukończyli 20. rok życia, istnieli także cudzoziemcy, zwani metoikami — nie mieli oni praw obywatelskich, musieli także płacić specjalny podatek. W Atenach byli także niewolnicy, stanowili około 1/3 mieszkańców. Kobiety nie mogły brać udziału w zgromadzeniu ludowym i występować samodzielnie w miejscach publicznych — reprezentował je zazwyczaj prawny opiekun.
• Decydowano o najważniejszych sprawach państwa: polityce zagranicznej, wewnętrznej, wybierano urzędników, a także skazywano obywateli na banicję (tzw. ostracyzm, zwany także sądem skorupkowym). Projekty uchwał przygotowywała Rada Pięciuset, ale poprawki mógł zgłosić każdy obywatel. Znaczną rolę na zgromadzeniach odgrywali demagogowie (gr. wiodący tłum) — politycy potrafiący zjednać sobie słuchaczy.
• Rada Pięciuset — utworzona przez Klejstenesa, administrowała państwem, tworzyła projekty uchwał oraz kontrolowała urzędników. W jej skład wchodziło po 50 reprezentantów z każdej z fyl. Nigdy nie obradowała w całości — dzieliła się na 10 zespołów zwanych prytaniami.
• Aeropag — rada starszych, w czasach rządów arystokracji pełniła najważniejszą rolę w państwie, po reformach Klejstenesa pozostała jej jedynie wyższa władza sądownicza (niższą przekazano sądowi ludowemu, tzw. heliaia). Składała się z byłych archontów.
• Archontowie — w liczbie dziewięciu, kierowali bieżącą polityką państwa. Ich rola uległa ograniczeniu za czasów Peryklesa.
• Heliaia — sąd ludowy wybierany corocznie przez Zgromadzenie Obywateli, liczył 6 tys. osób. Członkiem mógł zostać każdy obywatel liczący ponad 30 lat.
• Stratedzy - w liczbie 10, odpowiadali za bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne państwa. Mieli szerokie kompetencje wojskowe, decydowali także w sprawach finansowych. W czasach Peryklesa był to jeden z najważniejszych urzędów.
Urzędy w Atenach sprawowano przez rok. Było ich w sumie ponad 700, większość z nich dostępna dla obywateli tylko raz w życiu. Urzędników przed wyborem oceniano pod względem moralnym, sprawdzając ich przeszłość. Wyboru na urząd dokonywano najczęściej przez losowanie, urzędnik mógł jednak zostać odwołany przez zgromadzenie.
Społeczeństwo Aten było mniej zróżnicowane niż w Sparcie: oprócz obywateli, to jest mężczyzn, którzy ukończyli 20. rok życia, istnieli także cudzoziemcy, zwani metoikami — nie mieli oni praw obywatelskich, musieli także płacić specjalny podatek. W Atenach byli także niewolnicy, stanowili około 1/3 mieszkańców. Kobiety nie mogły brać udziału w zgromadzeniu ludowym i występować samodzielnie w miejscach publicznych — reprezentował je zazwyczaj prawny opiekun.