Życie Jezusa z Nazaretu
Początki religii chrześcijańskiej związane są z życiem i nauczaniem Jezusa z Nazaretu. Urodzony około 6/7 r. p.n.e. w Betlejem, określany przez źródła rzymskie jako „syn cieśli", głosił nauki w prowincji Judei, za co został skazany na śmierć i ukrzyżowany za czasów namiestnictwa Poncjusza Piłata (przed 36 r. p.n.e.).
W swych naukach Jezus dewaluował wartość oficjalnych obrzędów i dosłownego odczytywania nakazów zawartych w Torze, kładąc nacisk na miłość pomiędzy bliźnimi; nazywał siebie Mesjaszem i synem Boga, na którego przyjście oczekiwali Żydzi. Nauki te nie spodobały się arcykapłanom, stanowiącym elitę społeczeństwa żydowskiego: pomniejszały one bowiem w sposób pośredni znaczenie żydowskich instytucji religijnych, które podczas okupacji rzymskiej przejęły także kompetencje władz cywilnych, a ponadto burzyły obraz Mesjasza, który w wyobrażeniach żydowskich miał być przywódcą politycznym lub wojskowym, wyzwalającym żydów spod niewoli rzymskiej. W związku z tym najwyższa rada arcykapłanów (sanhedryn) skazała Jezusa na śmierć i wymusiła na władzach rzymskich jego ukrzyżowanie.
Powstanie Kościoła
Nauki Jezusa dość szybko rozprzestrzeniły się w cesarstwie rzymskim. Początkowo głosili je jego uczniowie (pośród nich 12 najważniejszych, zwanych apostołami), kierując swe nauczanie do Żydów - dlatego właśnie to wspólnoty żydowskie w różnych częściach imperium rzymskiego (zwane diasporą) stały się głównymi nośnikami kultu Jezusa. Dopiero nauczanie Pawła z Tarsu (4-64 r. n.e.) spowodowało otwarcie wspólnot na członków nieżydowskiego pochodzenia. Nazwa religii pochodzi od greckiego słowa Christos (namaszczony). Pierwsi chrześcijanie wierzyli, że zmartwychwstały Jezus wkrótce powróci, w związku z czym powinni być stale gotowi na jego przyjście, stąd żywy charakter pierwszych wspólnot chrześcijańskich. Organizacyjnie wspólnoty te były niezależne od siebie. Na czele każdej z nich stał biskup, wybierany przez członków wspólnoty. Wspomagał go kler: w sprawach liturgii pomagali mu diakoni, w sprawach organizacyjnych rada prezbiterów. Nabożeństwa chrześcijańskie początkowo różniły się od siebie.
Tendencje centralizacyjne w Kościele pojawiły się dopiero na przełomie II/III w. n.e., wtedy także zaczęto używać sformułowania Kościół powszechny (katolicki). Różne wspólnoty pełniły różne funkcje, w zależności od miasta, w którym się znajdowały: największym prestiżem cieszył się Rzym, ze względu na przewodnictwo Piotra (jednego z apostołów), inne ważne wspólnoty znajdowały się w Antiochii i Aleksandrii.
Rozprzestrzenienie się chrześcijaństwa Chrześcijaństwo rozpowszechniło się dość szybko, ze względu na swój uniwersalny charakter: • Paweł z Tarsu uczynił z niego religię otwartą na wszystkie narodowości, natomiast nauczanie Jezusa dotyczyło wszystkich ludzi, bez względu na majątek czy pozycję społeczną. • Podstawę postępowania pierwszych chrześcijan stanowił dekalog, sformułowany na tyle uniwersalnie, że mógł go wypełniać każdy wierzący.
Prześladowania chrześcijan
Chrześcijanie dość wcześnie stali się obiektem prześladowań. Przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w charakterze nowej religii: monoteistyczny charakter chrześcijaństwa zaprzeczał istnieniu innych bogów, a ponadto chrześcijanie często odmawiali udziału w oficjalnym kulcie państwowym, co wzbudzało obawy o gniew bogów oraz podejrzenia o nielojalność cesarzowi (cesarze uznawani byli za bogów już od czasów Oktawiana Augusta). Poza tym chrześcijanie często spotykali się na swoich obrzędach sekretnie, w nocy, co budziło podejrzenia ogółu społeczeństwa i oskarżenia o niemoralne praktyki, np. stosunki kazirodcze czy też spożywanie ludzkiego mięsa.
Prześladowania zaczęły się jeszcze w I w. n.e., najbardziej znany przykład stanowi oskarżenie o podpalenie Rzymu (wielki pożar w 64 r. n.e.) skierowane na chrześcijan przez cesarza Nerona. Ostatnie prześladowanie państwowe zorganizował cesarz Dioklecjan, nakazując składanie ofiar bogom przez żołnierzy i członków dworu. Po usunięciu chrześcijan z otoczenia cesarza rozpoczęły się represje — niszczono pisma i kościoły chrześcijańskie, zakazano sprawowania kultu.
Chrześcijaństwo religią państwową
Tolerancję religijną wprowadził Konstantyn Wielki, wydając w 313 r. edykt mediolański. W przededniu decydującej bitwy o władzę cesarz miał wizję znaku zwycięstwa od Boga. Stopniowo cesarze, otaczani przez chrześcijan, zaczęli otaczać religię opieką. Teodo- zjusz Wielki w 380 r. n.e. uczynił z chrześcijaństwa religię panującą w cesarstwie. Kościół chrześcijański związał się z państwem na wiele stuleci, co sprzyjało jego centralizacji. Po herezji biskupa Ariusza, który stwierdził, że Jezus nie był współistotny Ojcu, Konstantyn zwołał pierwszy w historii sobór powszechny w Nicei (325 r. n.e.). Tam ustalone zostało m.in. wyznanie wiary (credo). Biskupi z kilku kościołów w danym rejonie zbierali się okazjonalnie na synodach. Kościoły w danej prowincji tworzyły metropolię, a te zaczęły tworzyć patriarchaty (rozwinęły się głównie na wschodzie).