Dzieje starożytnej Grecji

Pierwsi Grecy

Grecy pojawili się na Półwyspie Bałkańskim na początku II tysiąclecia p.n.e., w epoce brązu. Przybyli prawdopodobnie znad Dunaju, osiedlili się w rejonie Półwyspu Pelopone- skiego. Pierwszych Greków określa się także mianem Achajów — tak nazywał ich staro­żytny pieśniarz Homer w „Iliadzie".

Na początku w Grecji panował tzw. system pałacowy: Achajowie wybudowali na Pelo­ponezie twierdze pełniące funkcje centrów politycznych, gospodarczych oraz ośrodków kultu. W nich znajdowały się magazyny i warsztaty rzemieślników, tam także handlowano. Największe pałace powstały w Mykenach oraz w Knossos na Krecie. Kreteńczycy z Knossos nie byli Grekami, pochodzili prawdopodobnie z Azji Mniejszej. Kultury wytworzone wokół tych ośrodków nazywamy mykeńską oraz minojską. Najstarsza chronologicznie jest kultura minojska: powstała pod koniec III tysiąclecia na wyspie Krecie, jej nazwa pochodzi od mitycznego króla wyspy — Minosa. • Knossos, największe miasto na wyspie, składało się z około 1400 połączonych ze sobą pomieszczeń z kamienia i drewna. Tam prawdopodobnie rezydował władca wyspy. • Mieszkańcy Krety słynęli ze swojej potęgi morskiej: utrzymywali kontakty z Egiptem i Bliskim Wschodem, podporządkowali sobie szereg mniejszych wysp na Morzu Śródziemnym (m.in. Karpathos, Melos, Rodos). • Minojczycy eksportowali z wyspy oliwę, wełnę oraz wyroby rzemieślnicze. Wytwarzali oni również biżuterię, konstruowali wodociągi i kanalizację. • Najważniejszym osiągnięciem kultury minojskiej było utworzenie sylabicznego pisma linearnego typu A. Tabliczki nim zapisane zachowały się do naszych czasów. • Kultura minojska upadła ok. 1450 r. p.n.e., prawdopodobnie przez najazd Greków.


Kultura mykeńska rozwinęła się na Półwyspie Peloponeskim na początku II tysiąc­lecia p.n.e., jednak jej rozkwit przypada na XV-XIV w. p.n.e. • Jej głównym ośrodkiem politycznym był pałac mykeński, położony na północnym wschodzie Półwyspu Pelopone- skiego. Tam prawdopodobnie rezydował król. • Legendarny król Myken, Agamemnon, miał dowodzić wielką wyprawą Achajów przeciwko Troi. Wydarzenia te opisał Homer w „Ilia­dzie", jednak nie zostały one jednoznacznie potwierdzone przez historyków. • Mykeńczycy zajmowali się głównie rolnictwem. • Posiadali oni prawdopodobnie silną flotę; opracowali także własny system piśmienniczy oparty na osiągnięciach Kreteńczyków, zwany pismem linearnym B. • Kultura mykeńska zniknęła około 1200 r. p.n.e. w wyniku najazdu plemion doryckich (wygrali dzięki zastosowaniu żelaznej broni).

Powstanie państw greckich

W okresie pomiędzy 1200 a 700 r. p.n.e. ukształtowały się na Płw. Bałkańskim nowe orga­nizmy państwowe zwane polis.

Polis grecka obejmowała zazwyczaj jedno miasto oraz tereny do niego przylega­jące, stanowiła także niezależny byt polityczny. Potocznie przyjęło się określać je mianem „państw-miast". Od VIII w. p.n.e. Grecja podzieliła się na takie właśnie miasta. Aktywny udział obywateli w życiu politycznym sprzyjał rozwojowi kultury, sztuki i technologii.

Wielka kolonizacja

Po uformowaniu się polis w Grecji rozpoczyna się okres archaiczny (VIII-V w. p.n.e.), zdo­minowany przez

wielką kolonizację grecką. Władze polis wysyłały morskie wyprawy kolonizacyjne z powodu braku pożywienia, w poszukiwaniu surowców oraz w celach handlowych. Górzyste tereny Grecji nie sprzyjały bowiem rolnictwu i utrudniały handel z sąsiadami. Z kolei linia brzegowa nad Morzem Egejskim sprzyjała zakładaniu portów, a mnogość wysepek pomagała w nawigacji. Dlatego właśnie wygodniej było Grekom prowadzić handel drogą morską. Ponadto istniały również przyczyny polityczne: zdarzało się, że cała ziemia w polis była w rękach arystokracji, wobec czego biedniejsze warstwy społeczeństwa decydowały się na wyprawę w poszukiwaniu nowych ziem dla siebie.

Wyprawy kolonizacyjne przebiegały następująco: władze polis podejmowały decy­zje o utworzeniu, wyznaczali szefa wyprawy, zwanego oikistesem, przygotowywały sta­tek oraz wyznaczały mieszkańców, którzy mieli wziąć udział w wyprawie. Przed wyru­szeniem specjalna delegacja udawała się do wyroczni delfickiej z pytaniem o trafność wyboru miejsca na założenie nowego miasta.

Po dotarciu na miejsce Grecy zakładali kolonie: wyznaczali miejsce na świątynie, gdzie umieszczano ogień Hestii zabrany z macierzystej polis, potem przeprowadzano obrzęd reli­gijny, podczas którego wyznaczano granice nowego miasta, a także dzielono ziemię pomię­dzy kolonistów.

Decydujący głos we wszystkich powyższych sprawach miał oikistes. Po jego śmierci często czczono go jako herosa-założyciela. Nowa polis była zazwyczaj niezależna od swej metropolii pod względem prawnym i ekonomicznym. W praktyce jednak wewnętrzne prawa i obyczaje nowego miasta w pewnym stopniu przypominały te z metropolii, co wynikało z doświadczeń i przyzwyczajenia kolonistów.

Ekspansja państw perskich: wojny perskie

Po okresie wielkiej kolonizacji zaczął się w historii starożytnej Grecji okres klasyczny (499-323 r. p.n.e.), charakteryzujący się dominacją systemu polis, a także dwiema woj­nami, które w znaczący sposób wpłynęły na układ polityczny Grecji. Pierwszą Grecy toczyli z imperium perskim, drugą zaś między sobą, podzieleni na dwa wielkie przymierza. Wojny perskie. Najazd Persów na Grecję rozpoczął się na początku V w. p.n.e., kiedy to greckie kolonie na wschodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, podbite wcześniej przez wojska perskie, zbuntowały się przeciwko obcej dominacji. Podczas buntu Milet otrzymał pomoc od swojej dawnej metropolii — Aten, co rozzłościło króla perskiego Dariusza. Wtedy właśnie Persowie zdecydowali się zaatakować Grecję.

Pierwsza wyprawa miała charakter morski — wojska perskie dowodzone przez Datysa i Artafernesa wylądowały na wschodnim wybrzeżu Attyki. Tam właśnie rozegrała się bitwa pod Maratonem (490 r. p.n.e.), w której ateńska falanga (formacja militarna) licząca ok. 10 tys. hoplitów pokonała dwukrotnie liczniejsze siły perskie. Po bitwie żołnierz ateński Filippides przebiegł 42 ^rn do rodzimego miasta, żeby obwieścić Ateńczykom zwycięstwo — stąd wzięła się współczesna tradycja biegu maratońskiego.

Druga wyprawa perska miała miejsce 10 lat później i dowodził nią bezpośrednio król Kserkses, syn zmarłego wcześniej króla Dariusza. Zebrawszy ogromną armię, Kserkses przeprawił się przez Hellespont (obecnie cieśnina Dardanele) i rozpoczął inwazję na Pół­wysep Bałkański. Wobec ogromnej armii perskiej część greckich polis zawarła przymierze i wspólnie stawiła czoła inwazji. Do najważniejszych bitew należały:

• Bitwa w wąwozie termopilskim (480 r. p.n.e.) — słynne starcie 300 hoplitów spartańskich króla Leonidasa z ogromną armią perską. Persowie zwyciężyli dzięki zdradzie Efialtesa.

• Bitwa pod Salaminą (480 r. p.n.e.) — decydujące starcie morskie, w którym flota greckich trier pod wodzą Temistoklesa (strateg ateński) zniszczyła flotę perską. Zdecydowała zwrotność statków greckich oraz walka w cieśninie.

• Bitwa pod Platejami (479 r. p.n.e.) — decydujące starcie lądowe, siły sprzymierzone Greków dowodzone przez spartańskiego regenta Pauzaniasza, w liczbie 70 tys., pokonały ponaddwukrotnie silniejszą armię perską.

Ekspansja państw greckich: wojna peloponeska

Wojna peloponeska (431-404 r. p.n.e.) była następstwem wojen perskich. Po zwycięstwie pod Platejami Ateny przejęły dowodzenie nad sojuszem greckich polis i utworzyły Związek Morski, aby kontynuować walkę z Persami. Członkowie sojuszu zawartego w 478 r. p.n.e. musieli wpłacać regularne składki do skarbca w Delos (stąd nazwa Związek Delijski).

Ateny wykorzystywały sojusz do przejęcia hegemonii w Grecji i często narzucały swoją wolę innym polis, nierzadko przy użyciu siły. Pomimo zakończenia wojny z Persami w 449 r. p.n.e. Ateny nie zgodziły się na rozwiązanie Związku Morskiego, wobec czego część miast greckich zwróciła się o pomoc do Sparty. W ten sposób doszło do wojny o wpływy między Atenami i Związkiem Morskim z jednej a Spartą i jej sojusznikami (tworzącymi Związek Peloponeski) z drugiej strony:

• W pierwszym okresie (wojna archidamijska, 431-421 r. p.n.e.) Ateńczycy pod dowództwem Peryklesa zdecydowali się zamknąć wewnątrz murów miasta i prowadzić wojnę morską. Wojska Sparty pod dowództwem króla Archidamosa plądrowały w tym czasie Attykę. W Atenach wybuchła zaraza, ale losy wojny odwróciło okrążenie spartańskiej falangi przez ateńską flotę na wyspie Sfrakteria.

• Pokój Nikiasza zawarto w 421 r. Zerwany po wyprawie wojsk ateńskich przeciw Syrakuzom — strateg Alkibiades utracił dowództwo w wyniku intrygi, zbiegł do Sparty i przekonał jej królów do zerwania pokoju.

• Pokój zerwano w 414 r. p.n.e., spartańscy hoplici powrócili do Attyki, król Sparty Lizander zawarł sojusz z Persją, wybudował flotę, która pokonała siły Aten w bitwie morskiej pod Aigospotamoi (450 r. p.n.e.). Sąd nad Ateńczykami odbyły: Sparta, Teby i Korynt, nakazały zburzenie murów miejskich i redukcję floty do 12 statków.

Wojna peloponeska miała fatalne skutki dla Grecji, wzmocniła bowiem nienawiść pomiędzy państwami greckimi, a Attyka i wiele wysp zostało doszczętnie zniszczonych. Zakończył się także okres dominacji Aten, a ich miejsce zajęła Sparta, prowadząca podobną politykę sojuszniczą. Wkrótce wybuchły kolejne wojny, z których największa toczyła się między Tebami a Spartą.