Dzieje Imperium Romanum

Warunki naturalne

Cywilizacja rzymska rozwinęła się na Półwyspie Apenińskim. Od wschodu oblewa go Morze Adriatyckie, od południa Morze Jońskie, a od zachodu Morze Tyrreńskie, linia brzegowa jest prosta, zatoki występują rzadko. Takie ukształtowanie nie sprzyjało zakładaniu por­tów, jednak usytuowanie półwyspu w centrum Morza ¡Śródziemnego czyniło z niego dosko­nałe miejsce do kolonizacji.

Na północy rozciągają się Alpy, na południu znajduje się duża wyspa — Sycylia. Pół­wysep przecina kilka większych rzek: Rubikon — uważany w starożytności za granicę Italii, Pad — główna rzeka Niziny Padańskiej oraz Tybr w centrum półwyspu. Oś półwyspu sta­nowi łańcuch górski Apeninów, niziny rozciągają się na północy i na wybrzeżach półwyspu.

W górach występowały złoża marmuru, co sprzyjało rozwojowi architektury. Niewielkie złoża żelaza znajdowały się w północnej części Apenin. Równiny Italii pokrywały żyzne gleby pochodzenia wulkanicznego, co sprzyjało rozwojowi rolnictwa. Uprawiano zboża, oliwę, wino­grona oraz rośliny strączkowe. Italia była zróżnicowana etnicznie: na północy zamieszkiwały ją plemiona etruskie, lud wspaniałych żeglarzy o rozwiniętej kulturze, zamieszkujący nieza­leżne od siebie miasta-państwa. Na południu Grecy założyli wiele kolonii, część Sycylii opa­nowali Kartagińczycy. W centrum półwyspu, na wysokości ujścia Tybru, rozciągał się rejon zwany Lacjum, zamieszkały przez plemiona latyńskie. Tam też rozwinęło się miasto Rzym.

Powstanie Rzymu

Miasto Rzym powstało w głębi lądu, na trasie tzw. szlaku solnego. Legendy opisujące założenie miasta podają 753 r. p.n.e. jako datę założenia miasta przez Romulusa — syna boga Marsa, wychowanego przez wilczyce. Romulus założył miasto na Wzgórzu Palatyńskim, po czym zabił brata Remusa, kiedy ten naruszył jego granice.

Początkowo w mieście panowali królowie — kolejnych siedmiu monarchów miało usta­lić poszczególne elementy ustroju Rzymu. Ostatni z królów, Tarkwiniusz Pyszny, został wygnany przez mieszkańców w 509 r. p.n.e. Od tej pory miasto ogłoszono republiką.

Historycy wątpią w prawdziwość legendarnych wydarzeń: wykopaliska archeologiczne potwierdzają dopiero budowę świątyni Jowisza, Junony i Minerwy na Wzgórzu Kapitoliń- skim w 509 r. p.n.e., o Rzymie greccy historycy wspominają dopiero w III w. p.n.e.

Geneza i przebieg ekspansji Rzymu

Dzięki doskonale zorganizowanej armii i racjonalnej polityce okupacyjnej Rzym zdołał podbić w zasadzie cały świat śród­ziemnomorski. Imperium rzymskie w szczytowym momencie obejmowało pół­wyspy: Iberyjski, Apeniński i Bałkański, na północ aż do Dunaju, Galię (dziś Fran­cja), Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę, Egipt, północne wybrzeże Afryki oraz południową część Brytanii. Reforma wojskowa Mariusza w 104 r. p.n.e. ostatecznie ustaliła podział legionu na centurię, a w polu na kohorty i manipuły. Żołnierze za służbę, trwającą zazwyczaj 16 lat, mogli otrzymać przydział ziemi. Eks­pansja Rzymu przebiegała następująco: • Najpierw Rzymianie podbili Italię, trwało to około 200 lat: zacięte wojny toczyli z mieszkańcami Lacjum, w 396 r. p.n.e. podbili etruskie miasto Weje, a w 390 r. pokonali plemiona Celtów zamieszkujących równinę nadpadańską. Następnie w ciągu trzech wojen samnickich odparli ataki prawie wszystkich plemion Italii, skupionych wokół plemienia Samnitów. Wojna z królem Epiru, Pyrrusem, pozwoliła legionom podbić część kolonii greckich na południu półwyspu.

• Sukcesy te umożliwiło założenie Związku Latyńskiego: konfederacji miast latyńskich zmuszonych do zawarcia sojuszu militarnego z Rzymem, niemogących zawierać sojuszy ze sobą. Dzięki temu Rzymianie skumulowali siłę miast latyńskich w swej armii.
• Kolejnym krokiem w ekspansji Rzymu były trzy wojny punickie (264-146 r. p.n.e.). W czasie pierwszej Rzymianie musieli zmierzyć się z potęgą morską Kartaginy, wybudowali więc potężną flotę. Druga wojna punicka rozegrała się głównie na terenie Italii - kartagiński wódz Hannibal przekroczył Alpy i wraz ze swoją armią rozpoczął plądrowanie półwyspu. Pokonał go, dopiero po 15 latach, Kornelius Scypio Afrykański w bitwie pod Zamą (202 r. p.n.e.). Trzecia wojna punicka zakończyła się zburzeniem Kartaginy, w dużej mierze za namową senatora Katona Starszego. Do republiki przyłączono ziemie na Płw. Iberyjskim, Sycylię, Korsykę oraz część Afryki Pn.
• Następnie legiony pokonały Macedonię (172-167 r. p.n.e.), do końca II w. p.n.e. Rzym podporządkował sobie państwo macedońskie i państwa greckie.
• W 50 r. p.n.e. Gajusz Juliusz Cezar podbija Galię.
• W 31 r. p.n.e., w wyniku walk o władzę, legiony Oktawiana Augusta pokonują wojska Marka Antoniusza pod Akcjum, a Egipt stał się częścią cesarstwa.

Upadek Rzymu

W IV i V w. cesarstwo rzymskie weszło w fazę kryzysu, a w 476 r. n.e. upadło. Znaczącą klęskę wojska rzymskie poniosły już w bitwie z Gotami pod Adrianopolem (378 r. n.e.), zginął wtedy cesarz Walens.
Teodozjusz Wielki, widząc słabość państwa, zdecydował się na łożu śmierci je podzie­lić na dwie części: zachodnią ze stolicą w Rzymie i wschodnią ze stolicą w Konstantynopolu.Nie uchroniło to cesarstwa zachodniego od upadku: wódz Gotów Odoaker zdobył Rzym w 476 r. n.e., obalił cesarza Romulusa Augustusa i przejął władzę. Do przyczyn upadku należą:

• Masowa migracja ludów barbarzyńskich na zachód i południe Europy, które forsowały ufortyfikowane granice cesarstwa na Renie i Dunaju. Do najważniejszych należały plemiona Wandalów, Swebów oraz Gotów. Te ostatnie w V w., pod wodzą króla Alaryka, kilkukrotnie najeżdżały Italię.

• Obrona granic wymagała znacznych wydatków, przez co podnoszono podatki oraz psuto monetę (dodawano więcej miedzi do stopu ze srebrem).

• Rozwój ogromnych majątków ziemskich (latyfundiów), skupionych w rękach bogatych Rzymian, osłabił klasę średnich właścicieli ziemskich, spośród których rekrutowano armię. W Rzymie brakowało żołnierzy, legiony polegały na jednostkach sprzymierzonych.

• Osłabienie władzy centralnej i częste zamachy stanu dokonywane przez legiony destabilizowały państwo. Do rangi cesarzy wynoszono coraz to nowych dowódców.